مسير های عبور از معضل قطع گاز

مسير های عبور از معضل قطع گاز ٣+١
قطع نشدن گاز استان هاي شمالي با وجود بدعهدي تركمن ها
اما اقدام غيرمنتظره ترکمن ها در روز يکشنبه در حالي بود که بر اساس تفاهم هاي حاصل شده از مذاکرات هفته گذشته، قرار بر اين بود که رقم مورد ادعاي ترکمن ها (۸/ ۱ ميليارد دلار) بابت گازبهاي سال هاي ۸۶ و ۸۷ که موضوع اصلي مناقشه گازي آنها با ايران است و همچنين نحوه بازپرداخت آن از سوي ايران، در کميته اي مشترک ميان دو کشور مورد بررسي قرار بگيرد. با اين حال ترکمنستان بنا به دلايلي که هنوز مشخص نيست، تهديد قطع گاز استان هاي شمالي را با يک روز تاخير در روز يکشنبه عملياتي کرد. به نظر مي رسد اين همسايه شمالي براي اثبات ادعاي خود به جاي مراجعه به مراجع بين المللي و مورد توجه قرار دادن قرارداد بلندمدتي که براي صادرات گاز به ايران دارد، اقدامات قهرآميز و خلاف قرارداد مشترک با ايران را ترجيح مي دهد.
اما طي دو روز گذشته اقدام اخير ترکمنستان در مقابل صادرات گاز به ايران از دو زاويه از سوي کارشناسان مورد بررسي قرار گرفت. يکي از اين زوايا به مشکلات داخلي مانند غيراستاندارد بودن سرانه مصرف گاز در کشور و چرايي واردات گاز از کشوري خارجي با وجود منابع عظيم گازي در کشور باز مي گردد و ديگري نيز بحث چگونگي برخورد ديپلماتيک با ترکمنستان در جريان قطع گاز ارسالي به ايران بود. از ديگر سو با تحليل اتفاقات چند روز گذشته، به نظر مي رسد صرفه جويي، گسترش خطوط سراسري انتقال گاز و تقويت برخوردهاي ديپلماتيک با نمونه هايي مانند ترکمنستان از جمله راهکارهايي هستند که مي توان در شرايط فعلي براي حل مشکل قطع گاز به آنها تکيه کرد. هرچند هرکدام از اين راهکارها براي اجرا چالش هاي خاص خود را دارند. اين سه راهکار درحالي وجود دارند که به گفته مسوولان، قطع يا کاهش گاز پتروشيمي ها اقدامي است که در صورت اضطرار بيشتر براي تامين گاز استان هاي شمالي مورد استفاده خواهد گرفت.

دنياي اقتصاد: مذاکرات سه روزه ايران و ترکمنستان درباره صادرات گاز به ايران در حالي روز يکشنبه با قطع گاز از سوي ترکمن ها زير پا گذاشته شد که استان هاي شمالي با تمهيدات در نظر گرفته شده در داخل کشور با قطع گاز مواجه نشدند. با اين وجود در پي بدعهدي ترکمن ها مسائلي درباره ميزان مصرف گاز در کشور، چرايي واردات گاز از سوي ايران به عنوان منبعي عظيم از گاز و چگونگي مديريت شرايط فعلي در ميان مردم و مسوولان مطرح شد؛ موضوعاتي که شايد تا پيش از اين بحث ها در باره آنها چندان روشن و صريح نبود.

تلنگري براي کاهش مصرف
در پي اقدام اخير ترکمنستان که اخبار آن لحظه به لحظه در شبکه هاي اجتماعي دست به دست مي شد، بحث بالابودن مصرف گاز نيز به شکل موازي در ميان مباحث مردمي مطرح شد. به اين ترتيب شاهد شکل گيري جرياني در ميان مردم بوديم تا قطع صادرات گاز ترکمنستان به استان هاي شمالي کشور که گفته مي شود برابر با ۱۰ ميليون متر مکعب در روز است، به واسطه کاهش مصرف و صرفه جويي جبران شود. بحث صرفه جويي در مصرف گاز موضوعي بود که در پي اقدام ترکمنستان، از سوي معاون اول رئيس جمهور نيز پيگيري شد. به گزارش «شانا»، اسحاق جهانگيري روز گذشته بخشنامه اي را به تمام وزارتخانه ها، سازمان ها، موسسات و شرکت هاي دولتي، نهادهاي انقلاب اسلامي و استانداري هاي سراسر کشور ابلاغ کرد که آنها را به صرفه جويي در مصرف گاز طبيعي مکلف مي کرد. به اين ترتيب اگرچه در نتيجه قطع گاز از سوي ترکمنستان، استان هاي شمالي فعلابا مشکل قطع گاز همراه نشده اند، با اين وجود اين اتفاق تلنگري براي بازنگري در شيوه هاي مصرف گاز در کشور شد. بر اساس آمارهاي موجود، ايران در ميان کشورهاي مصرف کننده گاز رتبه سوم را دارا است که نشان دهنده مصرف بالاي گاز در کشور است. سخنگوي شرکت ملي گاز در اين زمينه در گفت وگو با «دنياي اقتصاد» با تاکيد بر اينکه «ميزان مصرف گاز در کشور بسيار بالااست»، مي گويد: چنانچه افراد براي کاهش تنها يک درجه اي دماي منزل و محل کار خود اقدام کنند، شاهد کاهشي ۶ درصدي در مصرف گاز کشور خواهيم بود که برابر با توليد يک فاز گازي در پارس جنوبي است.

قطع گاز نداشته ايم
يک روز پس از قطع گاز از سوي ترکمنستان، جمعي از نمايندگان استان مازندران در مجلس شوراي اسلامي در نامه اي به وزير نفت، با ابراز نگراني نسبت به قطع احتمالي گاز شهرهاي شمالي کشور، خواستار توجه جدي و فوري وزير نفت و نيز دولت درباره پيگيري وضعيت کمبود و قطعي احتمالي گاز در شهرهاي اين استان شدند.در همين زمينه عبدالله رضيان، نماينده مردم قائمشهر در مجلس شوراي اسلامي در گفت وگو با «دنياي اقتصاد» با اعلام اينکه طي دو روز گذشته هيچ مشکل قطع گازي چه در بخش صنعتي و کشاورزي و چه در بخش خانگي نداشته ايم، گفت: طي تماس هايي که با وزير نفت داشته ايم، ايشان نگران تامين گاز استان مازندران ظرف ۱۰ روز آينده هستند. وي با بيان اينکه بيژن زنگنه به ما وعده داده است که به هيچ عنوان در بخش خانگي مشکل تامين گاز نخواهيم داشت و نگراني ها درخصوص تامين گاز بخش صنعتي و کشاورزي است، گفت: نمايندگان استان مازندران نگران اقتصاد اين استان در پي قطع گاز بخش صنعتي هستند. به گفته نماينده مردم قائمشهر ظهر امروز (سه شنبه ۱۴ دي) نمايندگان استان مازندران با وزير نفت و حميدرضا عراقي، معاون وزير در امور گاز جلسه اي خواهند داشت، بنابراين جزئيات بيشتر درباره چگونگي تامين گاز استان هاي شمالي و اقداماتي که وزارت نفت براي خروج از اضطرار در نظر گرفته، امروز مشخص خواهد شد. رضيان با بيان اينکه گاز استان مازندران از سمت شرق و غرب اين استان تامين مي شود، گفت: از سمت غرب، خط لوله اي گاز را از استان گيلان به شهرهاي نور و آمل مي رساند و از سمت شرق خط لوله اي از استان گلستان وارد استان مي شود که گاز ترکمنستان از آن عبور مي کند، انتهاي اين خط لوله به شهرهاي قائم شهر و بابل مي رسد، از اين رو ما نگران کاهش فشار گاز يا قطع آن در اين شهرها هستيم. نگراني نمايندگان مجلس براي قطع گاز در اين منطقه در حالي است که سخنگوي شرکت ملي گاز در گفت وگو با «دنياي اقتصاد» گفت: چنانچه توازن گاز در هر کدام از مناطق کشور به هم بخورد، با محدود کردن گاز تحويلي به پتروشيمي هاي کشور اين توازن را مجددا برقرار خواهيم کرد.

حل مشکل از راه ديپلماسي
بر اساس پيگيري هاي «دنياي اقتصاد» اگرچه شرکت ملي گاز هنوز درباره از سرگيري مذاکرات و چگونگي برخورد با ترکمن ها اعلام موضع نکرده است، سخنگوي وزارت خارجه کشور روز گذشته در نشست هفتگي خود با خبرنگاران در رابطه با ممانعت ترکمنستان از انتقال گاز به ايران گفت: اين يک بحث فني ميان دو شرکت گاز ايران و ترکمنستان است.در عين حال ما اميدواريم با درايت با کشور همسايه خود به شکل برد-برد به تفاهم لازم برسيم و اين همکاري ها ميان دو کشور ادامه داشته باشد. بهرام قاسمي افزود: اميدواريم مذاکرات ايران و ترکمنستان در فضايي بهتر دنبال شود، تا اين مساله حل شود. قاسمي خاطر نشان کرد: با توجه به تمامي حقوقي که ايران در چارچوب قرارداد با ترکمنستان دارد، اين حقوق بايد از سوي طرف ترکمن ها مورد پذيرش قرار گيرد و مجددا اجراي اين قرارداد ادامه يابد. اين مقام مسوول تاکيد کرد: مناقشه گازي ايجادشده بين ايران و ترکمنستان را سياسي نمي بينيم.

قطع گاز پتروشيمي ها در صورت لزوم
اما با توجه به اينکه تامين گاز در بخش خانگي از اولويت هاي شرکت ملي گاز است، تا لحظه تنظيم اين گزارش گاز استان هاي شمالي کشور با قطعي همراه نشد. سخنگوي شرکت ملي گاز در گفت وگو با «دنياي اقتصاد» با تاکيد بر قطع نشدن گاز استان هاي شمالي بعد از اقدام اخير ترکمنستان گفت: بر اساس برنامه ريزي هاي انجام شده و تقويت گاز استان هاي شمالي توانستيم توازن گاز را در استان هاي شمالي حفظ کنيم، در اين زمينه بخشي از گاز استان گلستان و گيلان براي پايداري شبکه گاز شمال کشور به استان مازندران اختصاص داده شد همچنين خط تقويتي سنگر-رشت نيز که طي مدتي کمتر از ۴ ماه به بهره برداري رسيده بود، براي تقويت گاز ارسالي به استان مازندران مورد استفاده قرار گرفت. به گفته مجيد بوجارزاده با بهره برداري از پروژه خط لوله دامغان- کياسر-نکا تا تابستان سال آينده، استان هاي شمالي به شبکه سراسري گاز کشور متصل شده و ديگر نيازي به واردات گاز از ترکمنستان نخواهد بود. در حال حاضر ۱۱۰کيلومتر از خط لوله ۱۷۵ کيلومتري دامغان به کياسر تکميل شده و بخش باقيمانده تا اواسط سال آينده تکميل خواهد شد.
مجيد بوجارزاده در توضيح راه هاي جايگزين کردن گاز ترکمنستان در داخل کشور، مانند قطع گاز پتروشيمي ها و اختصاص آن به مصرف خانگي در شرايط فعلي نيز توضيح داد: با توجه به اينکه بخش خانگي براي ما اولويت دارد، هر زمان که لازم باشد طبق مقررات محدوديت هايي را به بخش هاي ديگر اعمال مي کنيم تا توازن گاز در کشور بر هم نخورد؛ اما در روز گذشته که واردات گاز از ترکمنستان صفر شد توانستيم ۱۲۰ ميليون متر مکعب گاز به نيروگاه ها، ۸۰ ميليون متر مکعب گاز به صنايع و ۴۳۰ مترمکعب به بخش خانگي و تجاري ارسال کنيم که به معناي جريان داشتن گاز در بخش هاي مختلف کشور است. همچنين مدير کنترل توليد شرکت ملي صنايع پتروشيمي نيز در گفت وگو با «ايسنا» اظهار کرد: درپي قطع ارسال گاز ترکمنستان به ايران با همکاري شرکت ملي گازايران تاکنون گاز هيچ کدام از مجتمع هاي پتروشيمي قطع نشده است؛ اما در برخي از مجتمع ها توليد با حداقل ظرفيت در حال انجام است و اميد است با تدابير اتخاذ شده و نيز صرفه جويي مردم روند توليد پايدار ادامه داشته باشد.

آب در کوزه و ما…
طي چند روز اخير که برخي جزئيات مناقشه گازي ايران و ترکمنستان مطرح شده، بسياري اين سوال را مطرح مي کنند که چرا با وجود اينکه ايران دارنده حجم عظيمي از ذخاير گازي است، از کشور ديگري گاز وارد مي کند؟ براي پاسخ به اين سوال در ابتدا بايد به برخي آمار گازي ايران و مقايسه آن با ديگر کشورهاي جهان اشاره کرد. بر اساس آمار شرکت بريتيش پتروليوم(BP)، ايران با ۳۴ هزارميليارد مترمکعب گاز، سهم بيش از ۱۸ درصدي از ذخاير گازي دنيا را به خود اختصاص داده و بزرگ ترين دارنده ذخاير گازي جهان محسوب مي شود. اين در حالي است که آمار بي پي نشان مي دهد ايران با توليد ۵/ ۱۹۲ ميليارد مترمکعب گاز در سال ۲۰۱۵، با اختلاف زيادي بعد از آمريکا و روسيه، سومين توليدکننده بزرگ جهان است و حدود ۶/ ۵ درصد از توليد جهاني گاز را به خود اختصاص داده است.
از اين رو مي توان گفت که ميزان توليد گاز در ايران تناسب چنداني با حجم ذخاير کشور ندارد. از سويي بايد توجه داشت که ميدان گازي مشترک پارس جنوبي بخش عظيمي از ذخاير گازي کشور را تشکيل داده است. اين در حالي است که توليد ايران از اين ميدان بسيار کمتر از قطر به عنوان رقيبي است که همکاري هاي گسترده اي با شرکت هاي خارجي براي افزايش برداشت از اين مخزن مشترک دارد. از اين رو لازم است دولت و مجلس تدابيري بينديشند که با هموار شدن راه جذب سرمايه خارجي و افزايش برداشت از ميدان پارس جنوبي، علاوه بر احياي سهم خود از اين ميدان مشترک، از وابستگي کشور به گاز ترکمن ها نيز جلوگيري کنيم. اما روي ديگر ناتواني ايران در بخش گاز به مصرف بالاي اين سوخت در ايران باز مي گردد. در واقع بعد از انقلاب با گسترش خطوط لوله گاز به سراسر کشور علاوه بر اينکه تمامي نقاط کشور به استفاده از گاز وابسته شدند، ايران به يکي از پرمصرف ترين کشورها در زمينه گاز تبديل شد. ارزان بودن اين سوخت در ايران نيز عامل ديگري براي تشديد مصرف آن شده است؛ به طوري که گفته مي شود سرانه مصرف گاز در ايران ۱۸ برابر کشورهاي اروپايي است. از اين رو لازم است که با اصلاح تدريجي قيمت گاز، دولت گامي در راستاي اصلاح الگوي مصرف بردارد.
اما در پايان بايد توجه کرد هرچند ايران در تجارت گازي خود با ترکمنستان با مشکل روبه رو شده، اما اين موضوع منافع تجارت گاز را منتفي نمي کند. در واقع تجارت گاز به خصوص از طريق خط لوله موضوعي استراتژيک است و تنها در قالب مفاهيم اقتصادي نمي گنجد. از سويي بايد توجه داشت که واردات گاز از ترکمنستان براي مصرف استان هاي شمالي کشور با صرفه تر از کشيدن خط لوله از جنوب کشور و رساندن آن به شمال کشور است؛ چراکه گاز ترکمن ها با خط لوله اي بسيار کوتاه تر از آنچه براي انتقال گاز از جنوب کشور نياز است، به استان هاي شمالي آورده مي شود. علاوه بر اين براي انتقال گاز از جنوب کشور نياز به ايستگاه‎هاي تقويت فشار بسياري است که هزينه انتقال را افزايش مي دهد.بنابراين واردات گاز از همسايگان شمالي حتي اگر کشور در سطح بالايي از توليد قرار داشته باشد، اقدامي غير منطقي نيست. اما روي مغفول معضل واردات گاز از ترکمنستان به کمبود گاز در ايران باز مي گردد. در واقع اگر ايران همه گاز توليدي خود را مصرف نمي کرد و حجم زيادي گاز اضافه براي صادرات داشت، ترکمنستان نيز نمي توانست با انگيزه فشار بر ايران و گرفتن پول اضافه در فصل سرما شير گاز خود را به روي کشور ببندد.